Menu

Fijian Community Association Victoria Inc

header photo

FIJIAN CULTURE (Click on the links above)

I TOVO VAKAVANUA E OKA KINA NA WAITUI/UCIWAI

Oqo e vica na itovo kei na ivakarau vakaviti ka oka tiko kina na waitui se uciwai. Na i tovo kei na i vakarau era cavuti qo era yavutaki mai na roka ni bula vakaviti taumada
donuya na daku ni lotu. Era se taurivaki tikoga e vica na itovo qo nikua ia se i yaloyalo ga ni tovo a dau vakarautaki taumada.


1) NA VEIQARAVI VAKAVANUA


a) Na i luva ni tawake

Na tabua dau tuberi ni sa kele na waqa ena ilakolako vakaturaga ni dau Vakarewa tu mai na kena tawake, me sa mai luva. E dau vakayacori na
veiqaravi vakaturaga qo e waqa.


b) Na cavu i kelekele

Na cavu i kelekele e sa ivakaraitaki ni veidokai kei na loloma ni veisureti ni veidokai kei na loloma ni veisureti vuā e dua na turaga ni tadu mai ina dua na matasawa. Ni sa kele na waqa, era na qai lako e vica na kena turaga ka kauta e dua na kamunaga mera lai vakayacora na ivakarau vakavanua oqo. E dau la'ki vakayacori sara ga e loma ni waqa vuā ka yaco mai ni bera ni qai sobu mai ki vanua.


c) Na Qalowaqa

Na qalowaqa era dau vakayacora ga na marama ni yanuyanu turaga mai Bau. Na cakacaka qo e sega ni dau vakayacori vakaveitalia. E vakayacori wale ga vuā e dua na marama bale ka vodo waqa se tadu mai ina noda vanua. Ena dau vakayacori vuā na veisureti vakamarama me sobu mai ki vanua. E dau lai biu na kamunaga e mua iliu ni waqa ka sa vakaraitaki ni veidokai vakamarama me sobu mai ina i lakolaki ki vanua.

2) NA VEIBULI VAKAVANUA

a) Na Vakabogivā

Ni sa buli oti vakavanua e dua na turaga me iliuliu ni dua na vanua, era dau qai lai vakasilimi. Vei ira e loma ni vanua, era na sili ina dua na uciwai, vei ira e bāravi era na sili ena dua na toba. Na veivakasilimi na ivakarau vakavanua vakaraitaka ni sa sucuvou na gone sa mai buli me turaga ka sa vakadeitaka ni sa nodra na mana kei na sau ni vanua.


3) NA MATE

a) Na Tabu ni Wai

Ena so na vanua, ni dua e mate, e dau tabu na waitui se uciwai. E tabu dredre sara me qolivi na vanua e tabu ka ni sa dau tu na kena iyala ni vanua e tabu koto. E na tara na wai se sa na qolivi ena gauna ni vakabogidrau. O ira na lai qoli, e dau vakarautaki na nodra iwase ni yau kei na magiti mai vei iratou na i taukei ni mate. Na ika kece era qoliva mai ena qai mai saqa mera kania ena gauna ni kana vata ni vakabogidrau.


4) NA QOLI VAKAVANUA


E levu tu na veimataqali qoli ena noda vanua. E tu sara tale ga na iyaragi ni qoli e vakayagataki kina. E tu o ira na gonedau ka nodra itavi vakavanua na dau qoliva na kedra na nodra turaga. E duidui na yaca ni qoli vakavanua ena noda dui vanua kei na yaca ni ika e qolivi mai me vakā mai:


Rewa: tūdai mana, biu lawa, nunu, taga moci, buburu, rau kuka, vaji bā ni ika;

Beqa: yavirau, nunu, siwa, vakasavubā, taga;

Lau: yavirau, siwa, vakasavubā, taga, nunu

Kaba: sua vai, siwa, vakasavubā, qoli vutuvutu,

Rakiraki: rebai, vakasavubā, nunu


Veiqoli Esō: Balolo, uli ni drano, bā Kalou, baca ni yatu, kacivi ni vonu


Veiqaravi Vakavanua Me Baleta Na Qoli:
Kere ni qoli
Vakamanataki ni qoli
Solevutaki ni qoli
Vakatatabu ni Qoli:


Ni bera na qoli: tikovata, matadrokadroka, tauvimate vakayalewa, bera ina
i soqoni ni vakarau na qoli;
Gauna ni qoli: me tagimuri e dua na gone e bāravi;
Oti na qoli
Yāyā ni qoli:
Waidranu – lawa
Waitui – lawa, moto, uwea


5) VULA VAKAVITI

Na Tā ni Balolo:
Vula ibalolo lailai (Okotova): tekivu vaji na bā kei na tali uwea, so na vanua sa tā na balolo lailai.
Vula ibalolo levu (Noveba): momona na qari, tekivu cocoka ka levu tale ga mai na saqa, walu kei na ika lelevu, toni na uwea, sobu na bā, vakarau tā na balolo.


6) NA BULA VAKAWATI


a) Na Sili


Na vakamau kei na vakawati era itovo qai taka mai ni tadu na lotu. Ena daku ni lotu ara dau buki liku na tukada. Ni sa oti e bogi vā ni buki liku, sa qai dau qoli na goneyalewa vou kei na vica na marama. E saqa na ika a qolivi mai me i coi kei na uvi me rau vayagataka vata na veiwatini vou. Ena so na vanua, e i vakadei ni veiwatini na i tovo qo.

 

7) NA I VOSAVOSA VAKAVITI


E vuqa na ivakavakayagataki ni wai, waitui kei na veika era bula kina me tukuna na i tovo vakaviti esō. Oqo e vica vei ira:


TORO CAKE NA UA, TORO CAKE NA KOLOKOLO


E dau cavuti vuā e dua e viavialevu – toro cake ga na nona itūtū, toro cake vata kei na nona i vakarau.


VAKABULA IKA LEVU


E dau cavu oqo ki na dua na ka levu se ka vinaka ka vakacalai se vakacācāni se vakayalī ena dela ni vakacala kā.


VAKA E TALE NA UA NI LOKA


E dau cavu vei ira ka lesu main a vanua kara a lako kina ka sega tale ni dua na ka era vakavoca – na ka kece era taura rawa, era kauta.


VAKASA NA WAQA KI NA KENA VOLAU


E dau cavu vei koya ka sa baci tauvimate tale.


SA VAKAUA GA NA YAMOTU


Tamata lelevu ga ka kaukaua e dau vakilai vinaka na wean ena vanua e cakacaka kina. Ke dua na vanua e caka kina e dua na were bula, se dua tale na cakacaka levu vaka koyā, kara cakacaka vata kina e lewe levu na tamata, ena dau kilai vinaka na vanua e were se cakacaka kina o koya e tamata levu sa kaukaua duadua vei ira. O ira na mataqali tamata vaka oqo e dau cavuti vei ira ni sa “vakaua ga na yāmotu”


DROKA I WAI


E dau cavu vei ira na tamata tabutabu sili, ara viavia mataqali vata kei na vusi.


DUA GA NA UA


Era tautauvata kece ga, sega ni dua e vinaka vei ira ka sega ni dua e ca.


VODO WAQA NI VERATA


E dau cavu vuā e dau tukutukuni koya ena levu ni nona qaciqacia kei na nona dokadokai koya vei ira na tani.


BANAKA TU VAKA NA WAQA NI KIUVA


E dau cavu vuā e dua ka davo vakabābātaka tu na katuba e loma ni vale, ka vakasuguta na sala ni veilakoyaki e vale.

 

SILI VA GA


Oqo e dau vakayagataki wasoma vei ira na gone kara dau sili vakacā ena gauna era dau sili kina. Era toni ga ka cabe tale.


DAU KELE GA NA WAQA ENA WAI MALUMU


E dau lakova ga ka vinakati na nodra vale na tamata yalo vinaka; nodra vale na tamata yalo cā e dau sega sega sara ni dua e via gade se lako kina.


SA DUI CAGI NA TOBA


Sa dui tug a na toba kei na kena cagi, ka dui tu na vanua kei na kena turaga. E sega ni rawa ni dua me kauta na nona turaga mai na nona vanua ka lai via
vakasausaui koya kina dua tale na vanua. Na turaga e sau ga na nona lewa kei na nona vosa ena nona vanua dina.


TABU ROGOCA NA KERE NI CAKAU


O ira ara sega ni dau via rogoca se muria na ivakasala dau tau vei ira mai vei ira na nodra qase se nodra iliuliu – o ira na tamata bē ka viavialevu, e dau
vakayagataki vei ira na ivosavosa qo.


WAQA TOTOLO E VOCAVOCA RAWARAWA


Era dau sikalutu ka rawarawai rawarawa o ira era sa rui dau totolo ena nodra i lakolako – ena cakacaka se lewā – a berabera o ira era dau lako mālua ka vakadikeva vinaka na veika era dau cakava.


CURU UCIWAI


Ke dua na ka e tu na kena icakacaka se kena ivakavakayagataki dodonu, a qai caka se vayagataki vakatani, ena kainaki kina ni sa mai “curu uciwai” na ka oyā.


DUI VOCETAKA GA NA NONA TAKIA


Dui lewā na kā e nona, ka me kua na via lai lewā se vosa ena nodra ka na tani.

SUASUA NA YAVAMU


E dau cavu qo vuā e dua ka sa tamata vulagi, se sa qai yaco wale ga mai. E cavuti ni sa suasua na yavana me vakā ni sa qai sobu wale ga mai waqa.


WAQA KECE GA E BERA E SOQOVA NA LOA


O koya e bera e sota kaya na kena ca. Ena kena ivakamacala na loa e kena ibalebale na ca. E vakaibalebaletaki ena nodra soko voli na waqa e wai, mera qai donumaka ni sa uku mai na loaloa, ni vakarau me tau na uca se me dua na draki ca. Na loaloa gona oqo e i vakatakilakila ni dua na draki ca.

O koya gona ena gauna ga era na raica kina ni sa uku mai na loaloa, era na sasaga vakatotolo sara mera yaco i vanua, ka me kua ni donumaki ira na uca, se draki ca. Ni dua gona e bera ena qai tau vua na ivosavosa oqo: „Waqa kece ga e bera ena soqova na loa.‟


KANA VAKAIWAI


Kania vakalevu na icoi ka vakalailai na kakana dina. Ni vakamacala taki na „kai wai‟ oya o ira na gonedau se dau qoli. E dau vakalevu era dau kau kakana dina me kedra i vaqa nira gole iwai. Ia eso na ika se vivili era dau kania droka ga mai wai – me vaka na vasua, yate ni cumu, kei na ika eso. Era dau kania vakalevu gona kina na icoi ka vakalailia na kakana dina me veirauti. Ke da kana icoi vakalevu ka vakalailai na kakana dina eda vakatauvatani tiko kei ira na „kai wai‟ se gonedau ni dau va oya na nodra ikanakana.


MACA NA WAI KOTO NA QERE


E cavuti ni dau oti na soqo, sega tale ni dua na ka e vo, ni sa oti na iyau, kakana kei na so tale. Ni vakamacalataki na ivosavosa qo eso na uciwai lalai e dau maca ni dausiga
vakabalavu na vanua. Ni maca oya sa qai kune tu na laqere se na qereqere ena boto ni waiwai. Vakatauvatani kina na ivosavosa qo ni oti ga na soqo sa sega tale ni dua na ka e
vo, oti kece sara ga vakadua.


SEVUKA NA WAIKALĀ

Dau cavuti ni o saga mo tarova se qarauna e dua na ka o tiko sara ga kina, ni o wele ga se yali e baci yaco se caka tale. Ni vakamacalataki na Waikalā qo na wai tu vakadua, robota tu na delana na ka drokadroka yacana na kalā. Ni sevuki se wasei na kalā ena makare vinaka na wai, ni laveti ga na liga ena sotasota tale. Qo me vakataki ira na gone ni tukuni se vakatabui e dua na ka mera kua ni cakava, e sega ga ni dede sara cakava tale.


NIMANIMA NA VOKA

Na waqa vakawai, maca ga na wai sa voka.Na voka ni sa maca sobu na wai se sa mati. Ni dua na waqa e mimi ni lako tu iwai e da na nima tiko ga. O koya gona na dede ni noda nima tiko oya qai maca ga na wai ni sa voka.


DA TU VATA GA, VUVU NA WAI

E da tu vata ga, e rawa na veika kece. Vakaibalebaletaki na ivosavosa qo ena ika na Nuqa, nira dau qeleqeleni vata tu. Qo ena vula o Tiseba na vula i Nuqa lailai kei na vula o Janueri na vula i Nuqa levu. Na maliwa ni vula e rua qo era dau qeleqeleni kina, kara matai sara na vakavuvu wai mera taqomaki ira kina.

O koya gona nira kovuti se bunuci e dua na qele ni nuqa, era sa qai vakavuvuya na wai kara dro yani mera bula.


Vurevure ni Tukutuku:
(i) Na ivosavosa Vakaviti Esō (Anare Raiwalui)
(ii) Fiji and Fijians (Thomas Williams)
(iii) Bula Vakavanua (Semi Seruvakula)
(iv) Na Noda Bula Na iTaukei (Vika Maloni)
Vakarautaka na Tabana ni Vosa kei na iTovo Vakaviti

-------------------------------------------------------

(CLICK ON THE BUTTON BELOW TO LEARN MORE ABOUT THE FIJIAN CULRURE)